श्रीमानलाई साथीभाइले भनेछन् : ‘विदेश गएर फर्केकी केटी किन विहे गरेको खत्तम हुन्छन् रे’

काठमाडौं, असोज ७ – मकवानपुरको भार्ता गाविसकी सानु लामाका परिवार २०५९ सालमा सपरिवार ज्यामिरेमा बसाईं सर्यो ।
त्यही साल आएको पहिरोले भार्ता गाविसमा बस्ने घर र गरिखाने जग्गाजमिन बगाएपछि उनीहरु बसाईं सरेका हुन् । ज्यामिरेमा पनि गरी खाने ठाउँ पर्याप्त नभएपछि फेरि उहाँको परिवार मकवानपुरकै मनहरी ३ को तल्लो रमनटार बेलचौकमा बसाईं सर्यो ।
सानुका बुबा र दाजुभाइ थिएनन । एकजना दिदी र आमासहित तीन जनाएको परिवार थियो । २०५२ सालमा बुबा परलोक भएपछि घर चलाउने सबै जिम्मेवारी सानुकी आमाको काँधमा थियो । पल्लो रमनटारमा बसाईं सरेपछि उहाँकी आमा हस्तमाया लामाले घर चलाउन खसीबाख्रा पाल्नुभएको थियो ।
बसिबियाँलोका लागि चिया पसल खोल्नुभएको थियो । सुखदुःखले हस्तमायाले सानुको पालनपोषण र पढाइ खर्च धान्नुभएको थियो । दिदीको विवाह भएपछि लेखपढका लागि लाग्ने खर्च दिदी भेनाले पनि सहयोग गरे ।
तर विदेश उडिजाउँ भन्ने सानुका सपनामा पखेटा लागे । आठ कक्षा पढ्दापढ्दै विदेश जाने निधोमा पुग्नुभयो उहाँ । विदेश जाने निर्णय गरेको दिन सम्झदै उहाँले भन्नुभयो, ‘त्यतिबेला अल्लारे थिएँ । सोचें, दाजुभाइ पनि छैनन्, अब आमालाई मैले पाल्नुपर्छ ।’
छोरीले विदेश जान्छु भन्दा हस्तमायालाई निको लागेको थिएन । त्यसैले उहाँले छोरीलाई विदेश नजान आग्रह पनि गर्नुभयो । तर आमाको आग्रहले सानुको यात्रालाई छेकेन ।
त्यसअघि चार महिना सिलाइकटाइ तालिम पनि लिनुभयो । तर सिलाइकटाइमा काम गर्दाको कमाईले आफ्नो खर्च पनि नआउने । अर्कातिर छरछिमेकका महिलाहरु रोजगारीका लागि विदेश गएर फर्केका थिए । उनीहरुले भन्थे ‘पढाईमा मात्रै ध्यान गर्नु हुँदैन, विदेश जानुपर्छ । यहाँ बसेर पैसा कमाइन्न ।’
विदेश जाने सानुको सपना र परदेशबाट फर्किआएका छिमेकीले दिएको सुझाव मिल्यो । विदेश पठाइदिने दलाल पनि भेटियो । दलाल रहेछन् धरानतिरका प्रेम लामा । सानुका अनुसार ती दलाल नेपाली सेनाबाट अवकाश प्राप्त सिपाही हुन् । तिनै दलालको भरमा उहाँ रोजगारीका लागि विदेश जाने तयारी गर्नुभयो ।
दलालको हात समाएर उहाँ अरु दुईजना साथीसहित मकवानपुरबाट धरान पुग्नुभयो । धरानमा घर एकहप्ता बसेर उहाँहरुलाई दलालले भारतको दिल्ली पुर्यायो । सात समुद्र पारीको देशमा हिँडेकी सानुमायालाई मनमा डर पनि थियो । ‘दिल्लीमा कति नेपाली महिला अलपत्र परेका छन्, त्यहाँ महिलालाई गर्ने व्यवहार राम्रो हुँदैन भन्ने सुनेको थिएँ ।’
तर त्यहाँ त्यस्तो नराम्रो केही भएन । त्यसपछि उहाँ कुवेत पुग्नुभयो । कुवेतको हतियामा अढाई वर्ष घरेलु कामदारका रुपमा काम गर्नुभयो । आठ हजार रुपैयाँमा काम थालेका उहाँको घर फर्कने बेलामा मासिक ११ हजार रुपैयाँ तलब पुगेको थियो । उहाँ सन् २०१२ मा कुवेतबाट नेपाल फर्कनुभएको हो ।
पैसा भन्ने चिजले मान्छेलाई कहिल्यै पुग्दैन
फर्केर आएको केही समयपछि सानुमायाको नेपाली सेनामा कार्यरत रामेछाप बजारका राजन कुमार सुनारसित विवाह भयो । अढाई वर्ष बसेर आएपछि पनि फेरि विदेश जाने सोच बनाएर उहाँ नेपाल फर्कनुभएको थियो । ‘घरको काममा दुःख हुँदोरहेछ । अब कम्पनीमा जान्छु भन्ने सोचेको थिएँ । तर बिचैमा विवाह भयो । दुई छोरी र एक छोरा भइसके ।’
अहिले पनि व्यवहारले थिचेको बेला सानुलाई परदेश जाउँ भन्ने सोच पलाउँछ । तर छोराछोरी जन्मिएपछि सानुमायाको परदेश हिँड्ने बाटो उनीहरुले छेके । अर्कातिर विदेशमा घरको काम गरेको सम्झदा जाने कुरा सम्झन पनि मन लाग्दैन सानुमायालाई । त्यस्तै, पैसा भन्ने चिजले मान्छेलाई कहिल्यै पुग्दैन भन्नेजस्तो लाग्न थालेको छ उहाँलाई । विदेशको कामबारे सानुमायाले भन्नुभयो ‘मान्छेको घरमा काम गर्न गाह्रो हुन्छ । झन देश छाडेर टाढा गएपछि अझै गाह्रो । नोकरको रुपमा काम गर्न गएको त हो । भनेजस्तो काम गरेन भने गाली खाइन्थ्यो ।’
त्यसरी गाली खाएर अढाई वर्षमा सानुले दुईलाख रुपैयाँ जति कमाउनुभयो । कतिपय कुवेतमा कार्यरत नेपाली महिला काम गर्न घर फेर्थे । तर सानुका अढाई वर्ष कुवेतको एकै घरमा बित्यो । ‘अर्को ठाँउमा सर्दा सर्दै मेरो जिन्दगी उतै बित्ला जस्तो लाग्यो । त्यसैले दुःख गरेर एकै ठाउँमा काम गरें ।’
सानुले कमाएको पैसाले हस्तमाया लामाले तीन कठ्ठा खेत किन्नुभएको रहेछ । जाँडरक्सी नखाने र अरु फुर्माइस नगर्ने भएकाले पैसा बचेको थियो । अहिले त्यो जग्गा कठ्ठाको साढे तीन लाख रुपैयाँसम्ममा किनबेच हुन्छ ।
कुवेतका दुःख
घरबाट कहिल्यै टाढा नगएकी सानुमायाले पहिलो सात समुद्र पारी कहिल्यै नदेखेको, नामै नसुनेको देशमा यात्रा गर्दै हुनुहुन्थ्यो । कुवेत पुगेपछि धेरैकुराको अप्ठेरो आइलाग्यो । घरमा भाइबहिनी, बालबच्चा थिएनन । कुवेतमा भने बालबच्चा स्याहार्ने, घर सफासुग्घर गर्नुपर्ने । बच्चालाई कसरी कपडा फेर्ने, खुवाउने भन्ने ज्ञान पनि थिएन । कुवेतको अप्ठेरो सुनाउँदै भन्नुभयो, ‘तीन महिनासम्म नेपालमा फोन गर्न जानिन । त्यति लामो समय फोन नगर्दा आमा धेरै रुनुभएछ ।’
घरमालिक प्रायः रातभरी पाटीमा जान्थे । त्यसबेला आफैंले दुईजना बच्चा सुताउनु पर्ने । कहिले त रातैभरी पनि ती बच्चा नसुतिदिँदा कैयौं रात सानुमायाले अनिदो रात बिताउनुभयो । त्यसैले तालिम लिएर विदेश गएको भए काम गर्न सजिलो हुन्थ्यो भन्ने उहाँलाई अहिले लाग्छ । अर्कातिर अढाई वर्षे कुवेत बसाईले आँट पनि भरेको छ ‘विदेश गएर भाषा जानियो । कसैले ढाँट्न सक्दैनन ।’
त्यतिमात्रै होइन्, बालबच्चाको स्याहार कसरी गर्नुपर्छ भन्ने कुराको जानकारी छ सानुमायासित । त्यही अनुभवले उहाँले हिजोआज छोराछोरीको रेखदेख र स्याहारसुसार गर्न सजिलो बनाएको छ । आफ्ना सन्तानको स्याहार गर्दाको सन्तुष्टि अर्कातिर छ । तर, विदेशमा अर्काको बच्चा हेर्नुपर्दा र रातभरी सुत्न नपाउँदा सानुको तौल घटेर ४० केजी भएको थियो । ‘फर्केर आउँदा दिदीले पनि चिन्नुभएन । एकदमै दुब्लाएको थिएँ ।’
विदेशमा नराम्रो काम गरेर आएको भन्न पनि बेर लाउँदैनन
विवाह गरेपछि सानुमायाका श्रीमान् राजनलालाई साथीभाइले भनेछन् ‘विदेश गएर आएको केटी तैंले किन विहे गरेको रु खत्तम बिग्रेको हुन्छ रे । अनि के के रोग लाग्छ रे ।’
साथीभाइको कुरा सुनेपछि राजनले पनि सानुमायालाई त्यही कुराले पेच हान्थे । तर सानुमायासित त्यसको जवाफ तयार थियो ‘तपाईंले देखीदेखी मलाई किन विवाह गरेको त म विदेशमा काम गरेर आएकै हुँ ।’
त्यसपछि राजनले पनि श्रीमतीलाई केही भन्नुभएको छैन् । दुईको मिलापले जिन्दगीको यात्रा अगाडि बढिरहेको छ । राजनकै तलबले घर चलेको छ । बालबच्चा पढाउने र अरु व्यवहार धान्ने स्रोत अरु केही छैन ।
हुन त सानुमायालाई समाजका मानिसले भन्ने अरु कुरा पनि थाहा छ । तर उहाँलाई लाग्छ, मान्छेले विदेश देखेको हुँदैन, नदेखेपछि जे भने पनि भयो । ती मानिसले विदेशमा नराम्रो काम गरेर आएको भन्न पनि बेर लगाउँदैनन भन्ने कुरा उहाँलाई थाहा छ । तिनीहरुलाई सानुमायाको उत्तर छ ‘नेपालमै पनि नराम्रो गर्नेहरु गरेकै छन् । वेश्यावृत्ति गर्नेहरुले यहाँ गरेकै छन् । महिला बलात्कृत भएकै छन् ।’
विदेशमा जस्तो कम्पनीहरु खुलेमा कोही विदेश जाँदैनन
कुवेतका घरमालिकले सानुमायालाई घर पठाउन मानेका थिएनन् । बच्चाहरु सानुमायाको हातमै रमाउन थालेका थिए । नेपाल आएपछि विवाह भयो । बालबच्चा भए । त्यसैले सानुमायाले विदेश जाने कुरो भएन् ।
कुवेतको घरमालिकले भने सानुमायाका नेपाली साथीबाट नम्बर लिएर फोन गरेको थियो । तर सानुमायाले पुरानो घरमालिकको कुरा अस्वीकार गर्नुभयो ।
अब सानुमायाको विदेश जाने सोच छैन । बरु विदेश जान खोज्ने दिदीबहिनीहरुलाई उहाँको सुझाव छ, आफ्नै देशमा दुःख गर्नुस, दुःख गर्दा कमाई यही छ । सरकारले पनि रोजगार आफ्नै देशमा सिर्जना गरिदियोस् । विदेशमा जस्तो कम्पनीहरु खुलोस यहीँ पनि ।
सानुमाया थाहा छ घर व्यवहारको आवश्यकताले नेपालबाट युवा विदेश जान्छन् । अर्थात सुख पाएर काम गर्न विदेशमा कोही पनि जाँदैनन । थोरै व्यक्ति मात्रै लहैलहै र अन्जानमा परेर विदेश पुग्छन । सानुमाया पनि धेरै पैसा कमाउने सपना देखेर विदेश पुग्नुभएको थियो । तर उहाँको त्यो सपना पूरा भएन् । विदेश नै जानुपरे पनि घरेलु कामदारका रुपमा जान हुन्न भन्ने थाहा छ उहाँलाई । विदेश जानै परे उहाँको सुझाव छ ‘विदेशमा पनि राम्रा कम्पनीहरु छन् । क्षमता भए त्यहाँ गएर पनि काम गर्न सकिन्छ ।’